Znamiona umowy o pracę – kiedy mamy do czynienia ze stosunkiem pracy?

W polskim prawie pracy kluczowe znaczenie ma rozróżnienie między umową o pracę, a umowami cywilnoprawnymi, takimi jak umowa zlecenie czy umowa o dzieło. Od tego zależą nie tylko obowiązki stron umowy, ale także dostęp pracownika do świadczeń socjalnych, ubezpieczeń społecznych, prawa do urlopu wypoczynkowego czy minimalnego wynagrodzenia. W tym artykule wyjaśniamy, czym są znamiona umowy o pracę i jakie cechy stosunku pracy pozwalają na jego ustalenie, nawet jeśli formalnie podpisano inną umowę.

>> Testuj system kadrowo-płacowy 14 dni za darmo

Czym są znamiona umowy o pracę?

Zgodnie z art. 22 § 1 Kodeksu pracy, przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do:

• osobistego wykonywania pracy określonego rodzaju,
• na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem,
• w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę,
• odpłatnie.

Jeśli w praktyce wykonywania pracy występują powyższe elementy, mamy do czynienia z umową o pracę, nawet jeśli strony formalnie zawarły np. umowę zlecenie lub umowę o dzieło.

Kluczowe cechy stosunku pracy

1. Osobiste świadczenie pracy

Pracownik nie może zlecić wykonania obowiązków innej osobie. W przeciwieństwie do niektórych umów prawa cywilnego, takich jak umowa zlecenie, w stosunku pracy osobiste świadczenie pracy jest obowiązkowe.

2. Podporządkowanie pracownika kierownictwu pracodawcy

To jeden z najważniejszych elementów odróżniających stosunek pracy od umów cywilnoprawnych. Pracownik wykonuje pracę pod kierownictwem pracodawcy, zgodnie z jego poleceniami i w wyznaczonych godzinach.

3. Odpłatność wykonywanej pracy

Brak wynagrodzenia w przypadku stosunku pracy jest niezgodny z prawem. Każde zatrudnienie w ramach stosunku pracy musi być odpłatne, zgodnie z przepisami o minimalnym wynagrodzeniu.

4. Wykonywanie pracy w określonym miejscu i czasie

Zatrudnienie charakteryzuje się pracą wykonywaną w czasie wyznaczonym przez pracodawcę i w określonym miejscu, np. biurze firmy. Istotny jest tu również obowiązek codziennego stawiania się do pracy.

5. Ryzyko gospodarcze ponosi pracodawca

W przypadku stosunku pracy pracodawca ponosi ryzyka gospodarczego związanego z zatrudnianiem pracownika i efektem jego pracy. Inaczej jest w przypadku osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą, które same odpowiadają za skutki swojej pracy.

Umowy cywilnoprawne a stosunek pracy

Coraz częściej spotyka się przypadki zastępowania umowy o pracę umową cywilnoprawną, co stanowi naruszenie prawa. Jeśli zachowane są warunki wykonywania pracy charakterystyczne dla stosunku pracy, nie jest dopuszczalne zawarcie umowy cywilnoprawnej w miejsce umowy o pracę.

PIP w licznych kontrolach wskazuje, że zawarcie umowy zlecenia lub samozatrudnienie przy jednoczesnym zachowaniu cech stosunku pracy jest niezgodne z przepisami. W takim przypadku możliwe jest ustalenie istnienia stosunku pracy przez PIP, ZUS lub sąd, nawet wbrew treści podpisanej umowy.

Skutki nieprawidłowego zatrudnienia

Zgodnie z orzecznictwem, m.in. wyrokiem sądu apelacyjnego, w przypadku stwierdzenia, że praca była wykonywana na podstawie stosunku pracy, pracodawca musi:

• opłacić zaległe składki na ubezpieczenia społeczne,
• wypłacić wynagrodzenie zgodnie z przepisami o minimalnym wynagrodzeniu,
• zapewnić prawo do urlopu i inne świadczenia wynikające z przepisów prawa pracy.

W razie wątpliwości, czy dana forma współpracy spełnia znamiona umowy o pracę, warto dokonać analizy warunków zatrudnienia i uniknąć niezgodnego z prawem zatrudniania pracownika na podstawie umowy cywilnoprawnej.

Podsumowanie

Znamiona umowy o pracę są jasno określone przez Kodeks pracy i potwierdzane przez praktykę sądową. Kluczowe są: osobiste świadczenie pracy na rzecz pracodawcy, podporządkowanie, odpłatność, miejsce i czas pracy, a także ponoszenie ryzyka na pracownika przez pracodawcę. Jeśli wszystkie te cechy występują, nie można tego zatrudnienia maskować poprzez umowy cywilnoprawne, jak umowa zlecenie czy samozatrudnienie.

Pamiętaj, że zakaz zastępowania umowy o pracę umowami cywilnoprawnymi wynika bezpośrednio z przepisów. W razie wątpliwości warto skonsultować się z prawnikiem lub zapoznać z materiałami Państwowej Inspekcji Pracy, która regularnie publikuje wytyczne i interpretacje na ten temat. W razie potrzeby dodatkowe wsparcie i praktyczne wskazówki dotyczące prawa pracy znajdziesz na stronie LegalHelp.pl

Warto również zadbać o regularne szkolenia kadrowo-płacowe dla pracowników, aby ich wiedza była na bieżąco aktualizowana zgodnie ze zmieniającymi się przepisami. 

Czytaj więcej

• Kontrola PIP – jak się przygotować?
• Kary porządkowe – za co pracodawca może ukarać pracownika?
• Akta osobowe pracownika – jak prowadzić kartotekę pracowniczą?